Charakterystyka owczej wełny

Czytając o poszczególnych rasach owiec – spotkacie się z parametrami opisującymi wełnę. Taka charakterystyka owczej wełny mówi wiele o cechach runa i składających się na niego włókien. Na pewno słyszeliście o tym, że włókna merynosa są bardzo cienkie, a wrzosówki grube. To jeden z parametrów, jakie wykorzystuje się do oceny owczej wełny. Używa się ich wiele. Do bardziej znanych należą kolor, grubość czy długość włókna. Do mniej natomiast otwartość runa. Warto je znać, gdyż pozwalają nam zrozumieć, co można uprząść z wełny danej owcy, czyli jaka powstanie z niej przędza.

Owca owcy nie równa. Różne rasy dają różną wełnę. A nawet więcej – owcy tej samej rasy – mogą dać inną wełnę, w zależności od warunków, w jakich są hodowane. Znaczenie mogą mieć również takie cechy owcy, jak płeć, wiek, cechy odziedziczone po rodzicach. Dlatego charakterystyka owczej wełny mówi coś o runie i włóknach przeciętnej owcy danej rasy. Jeżeli jednak sami zapragniemy stworzyć przędzę z konkretnej owcy, musimy mieć świadomość, że parametry jej wełny mogą różnić się od średniej. Analiza charakterystyki owczej wełny otwiera nas na nowe i sprawia, że chcemy dać szansę nie tylko osławionemu merynosowi.

Gdy spojrzycie na owcę przed jej ostrzyżeniem zobaczycie wielką masę włókien wełny – okrywę wełnistą, która wydaje się tworzyć jedną zwartą całość. To właśnie runo. O samej okrywie wełnistej napisaliśmy więcej przy okazji prezentacji definicji polskiej wełny. Po strzyży, z takiego runa oddziela się gorsze części, w tym włosy, które porastały ogon, nogi, kark i głowę. Tym samym pozostaje runo obrzeżone, w którego skład wchodzą włókna nadające się do przędzenia bez dodatku innych włókien, czyli wełna. Ich właśnie dotyczyć będą poniższe parametry.

Wełna jednolita i mieszana

Włókna owcy, które określamy jako wełna, można przyporządkować do jednego z trzech typów: puchowe, przejściowe oraz rdzeniowe. W opisach ras owiec użyliśmy określenia – frakcje, gdyż występuje ono często w literaturze poświęconej charakterystyce owczej wełny. Włókna puchowe (podszyciowe) są krótkie, cienkie i elastyczne. Miękkość i elastyczność wynika m.in. z braku rdzenia. Włókna rdzeniowe cechuje niska wytrzymałość wynikająca z budowy, obecności wypełnionego powietrzem kanału – tzw. rdzenia. Włókna przejściowe zawierają przerywany rdzeń, dlatego są grubsze od puchowych, a cieńsze od przejściowych.

W zależności od tego, czy runo owcy składa się z jednej lub kilku frakcji, wyróżniamy wełnę jednolitą i wełnę mieszaną. Wełna jednolita może zawierać tylko włosy puchowe, co jest charakterystyczne dla merynosów lub włosy przejściowe, co jest charakterystyczne dla takich ras jak np. owca olkuska. W przypadku wełny mieszanej runo obejmuje trzy wspomniane wyżej frakcje. Taka wełna jest charakterystyczna np. dla ras prymitywnych takich jak świniarki czy wrzosówki.

Otwartość runa owczego

Otwartość runa owczego pozwala ocenić, na ile zwartą strukturę tworzą włosy owcy. Jest to cecha powiązana z jednolitością wełny. O zwartości runa decyduje również obecność odpowiedniej ilości tłuszczopotu. To on zabezpiecza włosy owcy przed wiatrem, deszczem i słońcem. Im go więcej i im jego jakość jest lepsza, tym lepiej dla jakości włókna. Wyróżniamy cztery rodzaje runa: runo zamknięte, runo półzamknięte, runo półotwarte i runo otwarte.

Runo zamknięte jest zwarte, tworzą je włosy puchowe i jest charakterystyczne dla owiec merynosowych. Runo otwarte znajduje się na drugim biegunie względem runa zamkniętego. Występuje u owiec z wełną mieszaną. Ma niezwykle luźną strukturę, która sprawia, że runo może łatwo rozpaść się po strzyży. Trzy frakcje włosów tworzą charakterystyczne kosmyki, które możecie znaleźć u ras prymitywnych, takich jak świniarki i wrzosówki. Runo półotwarte i runo półzamknięte to niejako sytuacja pomiędzy.

Grubość włosa

Grubość włosa to – można rzec – królewski parametr w ocenie wełny. Dotyczy średnicy włosa mierzonej w mikronach [μm]. Im cieńszy włos, tym wyższej jakości przędzę można uprząść. Ponadto, to właśnie grubość włosa odpowiada za tzw. „podgryzanie”. Dlatego przędza z cienkich włókien znakomicie nada się do wydziergania ubrań noszonych przy ciele, natomiast przędza z grubszych włókien może być użyta na okrycia wierzchnie.

Jeżeli owca daje wełnę jednolitą, to wystarczy prosta informacja o grubości włosa. Rzecz się komplikuje w przypadku wełny mieszanej, gdyż każda z frakcji włosów ma inną grubość. Do uprzędzenia jednego motka wełny zostaną wykorzystane różne frakcje, dlatego porównanie dwóch owiec, jednej z wełną jednolitą a drugą mieszaną nie jest łatwe i nie może ograniczać się do porównania grubości włosów puchowych. Przy wełnie mieszanej ponadto znaczenie będzie miało również stosunek poszczególnych frakcji, czyli jaki procent wełny stanowią np. włosy puchowe.

Jak ocenić grubość? Możesz posłużyć się np. wycofaną już polską normą PN-55/P-80050 Wełna. Klasyfikacja. Mimo, że została wycofana i nie ma dziś zastosowania, to daje pewien uproszczony obraz i interpretację dla wartości liczbowych. Określa ona grubość wełny na podstawie liczby mikronów, odrębnie dla wełny jednolitej i wełny mieszanej.

Wełna jednolita:

• cienka: do 24,4 μm
• średnia: 24,5 μm – 28,9 μm
• półgruba: 29 μm – 34,4 μm
• gruba: od 34,5 μm

Wełna mieszana:

• cienka: do 32 μm
• średnia: 32,1 μm – 36 μm
• półgruba: 36,1 μm – 42 μm
• gruba: od 42,1 μm

Temat jest złożony i z pewnością do niego wrócimy. Na tę chwilę jedno jest pewne. Wśród ras owiec występujących w Polsce, najmniejszą grubością włosa odznaczają się merynosy. W przypadku merynosa polskiego średnia wartość tego parametru to 22-26 μm.

Długość włosa

Długość włosa to kolejny ważny parametr. Włos mierzy się w jego pełny rozciągnięciu. Jak w przypadku grubości i tutaj obowiązuje ta sama zasada – odrębny pomiar dla każdej frakcji wełny. Od średniej długości włosa zależy dobór technologii przędzalnictwa. Wełny długie sprawdzą się lepiej w przędzalnictwie czesankowym, a krótsze w przędzalnictwie zgrzebnym.

Barwa włosa

Natura stworzyła piękne kolory. Mamy więc owce białe, szare, w różnych odcieniach brązu. Niemniej dziewiarki i dziewiarze mogą poszukiwać włóczek w innych kolorach. A te najłatwiej nanosić – w procesie barwienia – na wełnę jasną, przede wszystkim białą. W czasach, gdy oferowano w Polsce dobrą cenę za owcze runo, najbardziej opłacało się hodować owce w kolorze białym, właśnie ze względu na możliwość zmiany koloru. Barwne runo przeznaczano na tzw. wyroby specjalne. Obecnie warto łaskawym okiem spojrzeć również na kolory natury. Do czego mocno zachęcamy.

Przedstawiliśmy podstawowe parametry, które przydadzą się w interpretacji charakterystyki owczej wełny. Do tematu będziemy jeszcze wracać, gdyż jest on złożony i godny uwagi. W przyszłości zajmiemy się innymi parametrami – w tym sprężystością, wytrzymałością i karbikowatością włosa – oraz rozwiniemy parametry przedstawione powyżej.

Bibliografia

Doberczak, A. (1954). Wełnoznawstwo. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Tołkanowicz, J. (1985). Chów owiec w gospodarstwie specjalistycznym. Wyd. 2 popr. i uzup. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.

Fot. Wełna, Wełna owiec, Włosy. Autor: MabelAmber. Źródło: Pixabay.