Centrum Pasterskie w Koniakowie to zagroda edukacyjna założona i prowadzona przez Marię i Piotra Kohutów. Jej celem jest promocja kultury pasterskiej Beskidu Śląskiego. Prezentowane tu pasterstwo ma charakter transhumancyjny, czyli polega na sezonowym przepędzaniu owiec, pod nadzorem pasterzy, ustalonymi szlakami z pastwisk nizinnych na górskie hale. Kohutowie posiadają stado owiec górskich składające się z 400 maciorek, które stanowią centrum ich życia zawodowego i prywatnego. Piotr Kohut jest znanym bacą mistrzem, uprawiającym wspomniane pasterstwo transhumacyjne. Jeżeli uwzględni się owce sąsiadów, stado podczas wypasu liczy ok. 1000 sztuk.

Wpis o Centrum Pasterskim w Koniakowie otwiera ten rok na stronie Projektu Polska Wełna nieprzypadkowo. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2026 Międzynarodowym Rokiem Pastwisk i Pasterzy. Nasz wpis jest wyrazem uznania dla ludzi związanych bezpośrednio z pasterstwem. Jeżeli chcecie dowiedzieć się więcej o inicjatywie ONZ, zajrzyjcie na stronę Twory Sztuki.

We wpisie skupiłam się na wełnie, będącej ważnym elementem pracy edukacyjnej Centrum Pasterskiego. Jest ona prezentowana w Centrum, a z wełny powstają przeróżne wyroby, w tym – tak pożądana przez dziewiarki i dziewiarzy – przędza!

Wizyta w Centrum Pasterskim

W grudniu 2025 r. odwiedziłam Centrum Pasterskie w Koniakowie i miałam olbrzymią przyjemność poznać oraz porozmawiać z Marią Kohut. Zapraszam do obejrzenia wywiadu na kanale Projektu Polska Wełna w serwisie YouTube.

Edukacja w Centrum Pasterskim

Centrum Pasterskie jest otwarte dla każdego. To dwukondygnacyjny budynek, który dawniej był owczarnią. Dziś kilka owiec prezentowanych jest w dolnej części Centrum (to jedynie niewielki ułamek całego stada Kohutów). Na górze natomiast znajduje się część edukacyjna. W Centrum Pasterskim prezentowana jest wystawa poświęcona kulturze pasterskiej, jednak główną uwagę przyciąga wełna. Otacza nas wszędzie, występując pod różnymi postaciami. Wielkie kosze pełne są wełny: potnej, wypranej, gręplowanej. Każdy może podejść, dotknąć, powąchać, doświadczyć.

Tuż obok znajdują się narzędzia do gręplowania i przędzenia, stare gręple (nazywane przez gospodynię kremplami), dawny kołowrotek oraz wrzeciona i przeróżne przęślice. Moją uwagę przyciąga przędza. Na jednej ścianie zauważam przędzę w owczych kolorach, na drugiej motki barwione barwnikami naturalnymi, a na półkach przędzę barwioną barwnikami chemicznymi. A to nie koniec. Mnóstwo gadżetów i filcowych zabawek z wełny. Filcowe mydełka i magnesy, kolorowanki z drewnianymi owcami oraz kawałkami wełny do wyklejania. Jestem pod wrażeniem różnorodności pomysłów i estetyki wykonania. Wszystko to zostało wykonane i wyeksponowane z dużym smakiem. 

Aby to wszystko zobaczyć, wystarczy przyjechać w godzinach otwarcia Centrum Edukacyjnego – wystawa jest nieodpłatna. Zorganizowane grupy mogą umówić się ponadto na odpłatne warsztaty, które dotyczą nie tylko wełny, ale także innych produktów owczych (np. ręcznego wytwarzania sera). Informacje na ten temat znajdują się na stronie internetowej Centrum Pasterskiego.

Przędza

Wełna z owiec górskich hodowanych przez Kohutów jest przerabiana m.in. na przędzę, którą można kupić na miejscu w Sklepie Góralskim lub zamówić online. To przędza zgrzebna w naturalnych kolorach: białym, szarym, popielatym i czarnym. Odcienie mogą się nieco różnić, tak jak różni się naturalne runo owiec. 

W ofercie znajduje się również przędza barwiona. Kolorowe motki można obejrzeć – jak wspomniałam – na miejscu w Centrum Pasterskim. Na razie nie są prezentowane na stronie internetowej, jednak istnieje możliwość ich zamówienia online bądź telefonicznie.

Czy ta przędza gryzie? Tak, wiele osób może odczuwać dyskomfort. Wynika to wprost z cech wełny owiec górskich. To wełna mieszana, składająca się z trzech frakcji: puchu, włókien przejściowych oraz włókien rdzeniowych. Tych ostatnich jest w wełnie dużo. Warto pamiętać, że obecność rdzenia oraz grubość włókien są głównymi czynnikami odpowiedzialnymi za dyskomfort, czyli tzw. gryzienie. Jednocześnie jest to cecha pożądana dla osób, które poszukują przędzy, która naprawdę grzeje. Jest to więc idealne rozwiązanie na ciepłe skarpety, rękawiczki czy zimowy kardigan.

Czy ta przędza jest sucha? Przerabiałam górską przędzę od innych dostawców i zauważyłam, że jest bardzo, ale to bardzo sucha, co potęguje dyskomfort noszenia wykonanych z niej dzianin. Przędza z Koniakowa jest inna, gdyż wełna od owiec jest prana ręcznie. W Centrum Pasterskim wełna jest poddawana solidnemu sortowaniu, a najbardziej zabrudzone części runa są odrzucane i wykorzystywane w produkcji naturalnego nawozu. Dzięki sortowaniu nie trzeba w praniu stosować bardzo wysokich temperatur czy agresywnych środków chemicznych. To sprawia, że przędza wciąż pełna jest lanoliny. Dzianina z takiej przędzy będzie zatem stosunkowo miękka, ale również naturalnie “zaimpregnowana”.

Wełna zgrzebna

W ofercie znajduje się również wełna zgrzebna od ich owiec. Podkreślam, że jest ona prana ręcznie i pełna lanoliny, a więc idealna do ręcznego przędzenia, co sprawdziłam osobiście.

Dlaczego warto odwiedzić Centrum Pasterskie

Podziękowania

Dziękuję Marii Kohut za ciepłe przyjęcie w Centrum Pasterskim i opowiedzenie swojej historii.
Dziękuję Maksymilianowi Perzyńskiego z Owce w Polsce za cenne uwagi do tekstu.