Zespoły włosowe tworzące owcze runo
Porastające ciało owcy i sąsiadujące włókna wełny łączą się ze sobą, tworząc zespoły włosowe. W zależności od kształtu, typu włókien, a także sposobu ich połączenia u owiec wyróżnia się następujące zespoły włosowe: słupki, półsłupki, kosmyki oraz loki (loczki). Zespoły te mówią wiele o właściwościach wełny i są charakterystyczne dla określonych ras owiec. Znajomość tych nazw pozwala lepiej zrozumieć surowiec, z którym pracujemy, ułatwia także wymianę informacji o wełnie.
Zespoły włosowe
Zespoły włosowe to skupiska wełny porastającej ciało owcy. Możemy je podzielić na zespoły o składzie homogenicznym i heterogenicznym. Bardzo dużo tej teorii, ale bywa ona przydatna.
Zespoły homogeniczne składają się z jednego typu włókien – puchu. Są zatem charakterystyczne dla owiec o wełnie jednolitej (zob. Wełna jednolita i mieszana). Należy przypomnieć, że puch jest włóknem bezrdzeniowym, a więc najbardziej cenionym na rynku tekstylnym. Wśród homogenicznych zespołów włosowych wyróżniamy: słupki, półsłupki i kosmyki szlachetne – kosmyki wstęgowe.
Zespoły heterogeniczne składają się z różnych typów włókien, zarówno bezrdzeniowych, jak i rdzeniowych. Są więc charakterystyczne dla owiec o wełnie mieszanej (zob. Wełna jednolita i mieszana). Włókna te różnią się od siebie grubością, budową anatomiczną (w tym obecnością rdzenia), często także długością. Z tego powodu wełna mieszana jest uznawana za kłopotliwą w obróbce mechanicznej. Wśród heterogenicznych zespołów włosowych wyróżniamy: kosmyki prymitywne i loki (loczki).
Góra i dół zespołu włosowego. Przy charakterystyce zespołów włosowych istotne jest także określenie ich góry i dołu. Jednak określenia te są mało precyzyjne, bo niekiedy wełna „sterczy”, a niekiedy układa się na ciele owcy niczym dachówki. Tutaj przydają się określenia używane w publikacjach zootechnicznych i wełnoznawczych:
- podstawa, czyli część przyskórna zespołu włosowego (np. słupka, półsłupka, kosmyka), w której nastąpiło cięcie podczas strzyży,
- wierzchołek, czyli część odskórna zespołu włosowego (np. słupka, półsłupka, kosmyka), położona po stronie przeciwnej, której końcówka nie zetknęła się z nożycami ani maszynką strzygacza.
Pasma i pasemka. W zespołach włosowych (słupku, półsłupku, kosmyku) występują również mniejsze grupy – tzw. pasma, które możemy wyodrębnić, trzymając w dłoni zespół włosowy wełny potnej. Takie pasmo jesteśmy w stanie dalej podzielić na bardziej „sklejone” tłuszczopotem pęczki włókien – to pasemka. Oddzielanie pasm i pasemek jest tym łatwiejsze, im częściej w tych grupach włosowych występują wierzchołki – czyli sklejone na końcach (w części odskórnej okrywy wełnistej) włókna wełny.
Niektórzy autorzy używają także terminów kłysy i kłyski na określenie pasm i pasemek, inni określają mianem kłysa jeszcze mniejsze skupisko wełny niż pasemko.
Słupki, pasma i pasemka przedzielają szwy, czyli powierzchnie „gołej”, nieporośniętej wełną skóry. Samo łączenie włókien w pasemka, pasemka w pasma oraz pasma w zespół włosowy (słupek, półsłupek, kosmyk) jest możliwe dzięki obecności tłuszczopotu, a także włóknom łącznikowym. Najłatwiej rozdzielać te grupy włosowe już po strzyży.
Pasma i pasemka najczęściej opisywane są w kontekście słupków. Słupki są charakterystyczne dla wełny jednolitej i cienkiej, przy której pasma i pasemka są najwyraźniej wyeksponowane.
W dalszej części wpisu znajdziecie charakterystykę poszczególnych zespołów włosowych.
Słupki i półsłupki
Słupki i półsłupki są charakterystyczne dla większości owiec o wełnie jednolitej. Swoją budowę zawdzięczają cechom tworzących je włókien puchowych (w szczególności ich czepliwości), stosunkowo dużej ilości tłuszczopotu, a także występowaniu tzw. włókien wiążących.
Wielu autorów wyróżnia wśród zespołów włosowych owiec o wełnie jednolitej jedynie słupki, co jest użyteczne przy opisie ich kształtu geometrycznego. Analizując różne słupki, możemy dostrzec różnice w relacji szerokości ich podstawy (część przyskórna) do wierzchołka (część odskórna). Na tej podstawie wyróżnia się następujące typy słupków:
- Słupek cylindryczny – ma taką samą szerokość na całej długości. To najbardziej pożądany kształt, gdyż świadczy o cienkim włóknie, dużym wyrównaniu włókien pod względem grubości, długości, karbikowatości i równomiernym pokryciu włókien tłuszczopotem. Jest charakterystyczny dla cienkiej wełny.
- Słupek stożkowaty – słupek rozszerza się ku dołowi, co wskazuje na mniejszą zawartość tłuszczopotu, a także może świadczyć o mniejszym wyrównaniu włókien pod względem grubości, długości i karbikowatości. Jest charakterystyczny dla średniej i grubej wełny, jednak czasem może świadczyć o jej wadliwości.
- Słupek lejkowaty (maczugowaty) – słupek zwęża się ku dołowi. Podobnie jak w przypadku stożkowatego, kształt ten wskazuje na brak wyrównania włókien pod względem grubości, czasem może świadczyć o wadliwości wełny.
Słupki występują w wełnie jednolitej cienkiej. Tworzą więc runo merynosów oraz owiec krzyżówkowych powstałych w wyniku domieszki krwi merynosa, w tym polskich owiec nizinnych.
Najbardziej pożądanym kształtem jest słupek cylindryczny o tępym zakończeniu.
Półsłupki są formą pośrednią między słupkiem a kosmykiem. Mają zwykle kształt stożkowaty, często z kilkoma wierzchołkami. Niektórzy autorzy nie wyróżniają tej formy zespołu włosowego i można przypuszczać, że utożsamiają półsłupki ze słupkami stożkowatymi lub lejkowatymi. Półsłupki występują u owiec o wełnie średniej i grubej, półotwartej. Można je zaobserwować np. w wełnie krzyżówkowej owiec wytworzonych bez udziału krwi merynosa, w tym polskich owiec długowełnistych.
Kosmyki
Kosmyki są charakterystyczne dla wełny mieszanej. Ponieważ taka wełna występuje przede wszystkim u prymitywnych ras owiec, kosmyki te nazywamy prymitywnymi. Jednak wielu autorów nazywa je po prostu kosmykami.
Kosmyki występują również u nielicznych ras owiec o wełnie jednolitej. Informacje o takiej wełnie bywają pomijane w polskiej literaturze lub traktowane jako wyjątek. Kosmyki te nazywane są szlachetnymi i mają postać kosmyków wstęgowych.
W starszych publikacjach spotyka się także inne zapisy terminu kosmyk: kosmek i kosmk. Od lat 50. i 60. XX wieku dominuje forma kosmyk.
Kosmyki prymitywne (kosmyki) swoją szczególną budowę zawdzięczają obecności różnych typów włókien – puchu, włókien rdzeniowych, a niekiedy także przejściowych. Włókna te tworzą tzw. frakcje (warstwy). Najczęściej warstwa zewnętrzna składa się z włókien rdzeniowych, a warstwa wewnętrzna – z puchu. Wyjątek stanowi tu wełna kożuchowa, charakterystyczna np. dla owcy romanowskiej i wrzosówki.
Kształt kosmyków jest uzależniony od udziału poszczególnych frakcji oraz różnic w ich długości.
Pod względem kształtu wyróżniamy następujące rodzaje:
- Kosmyk systematycznie stożkowy – charakteryzuje się szeroką podstawą, co wynika z przewagi puchu i włókien przejściowych nad włóknami rdzeniowymi. Występuje u polskiej owcy górskiej, owcy węgierskiej śruborogiej (raczki) oraz wrzosówki niemieckiej.
- Kosmyk długi prosty – jest wydłużony, prosty i ma wąską podstawę, co wynika z obecności długich włókien rdzeniowych. Występuje u niektórych cakli podhalańskich oraz u dorosłych karakułów. Kosmyk ten świadczy o znacznej grubości wełny (niewielkiej ilości włókien puchowych i dużej ilości włókien rdzeniowych).
- Kosmyk loczkowaty (korkociąg) – jest długi i ma charakterystyczne loczkowate zakończenie, co wynika z obecności długich włókien puchowych. Szerokość u podstawy zależy od ilości włókien puchowych oraz przejściowych. Występuje u owcy romanowskiej oraz u wzorcowych sztuk wrzosówki polskiej.
Bruzda grzbietowa. Włókna w kosmykach luźniej przylegają do siebie, tworząc mniej zwartą masę niż słupki czy półsłupki. Większe zwarcie włókien można zaobserwować w podstawie kosmyka zawierającego dużą ilość włókien puchowych. Budowa kosmyków, w tym luźne zespolenie włókien, sprawia, że kosmyki swobodnie opadają. W wyniku tego na grzbiecie owcy powstaje tzw. bruzda grzbietowa.
Jest ona jednak widoczna tylko u owiec, u których występuje dachówkowaty układ zespołów włosowych oraz wyraźnie rozbudowana frakcja włókien rdzeniowych, charakteryzujących się runem otwartym. Przykładami takich ras są: cakle (w tym cakiel podhalański), polska owca górska, owca wołoska (valaška) oraz węgierska śruboroga (raczka, racka).
Kosmyki szlachetne występują tylko w jednej formie, przypominającej wstęgę lub taśmę, stąd ich nazwa – kosmyki wstęgowe lub kosmyki taśmowate. Obecne są przede wszystkim u brytyjskich ras owiec długowełnistych (np. lincoln longwool, leicester longwool, wensleydale longwool). Kosmyki wstęgowe swój kształt zawdzięczają bardzo długim i grubym włóknom bezrdzeniowym. Rekordowa długość takich włókien przekracza 80 cm (w pełnym rocznym odroście). Długie, falowane kosmyki opadają swobodnie wzdłuż ciała owcy, co sprawia, że występuje u niej bruzda grzbietowa, charakterystyczna raczej dla owiec o wełnie mieszanej.
Loki (loczki)
Loki (loczki) są bardzo rzadko spotykanym zespołem włosowym, charakterystycznym dla jagniąt smuszkowych. Gdy owce te dorastają, ich zespoły włosowe zmieniają kształt i przyjmują postać kosmyków.
Termin smuszki odnosi się do skór bardzo młodych, często kilkudniowych owiec, przede wszystkim jagniąt rasy karakuł. Dziś owce tej rasy nie są utrzymywane w Polsce, a kożuchowy kierunek użytkowania owiec wymiera. Dlatego z tym zespołem włosowym spotkamy się przede wszystkim w podręcznikach zootechnicznych.
Wielu z nas sięga po treści w języku angielskim. To sprawia, że zaczynamy przenosić do polskiej terminologii dosłowne kalki językowe.
Lock. Pierwszym przykładem będzie angielski termin lock (a lock of wool), który oznacza zespół włosowy. Gdy poszukujemy informacji w literaturze anglojęzycznej na temat „słupka”, „półsłupka”, „kosmyka” czy „loka” („loczka”), należy zastosować angielskie słowo lock, ponieważ nazwy tych specyficznych zespołów włosowych nie mają swoich odpowiedników w języku angielskim.
Sięgając do literatury zagranicznej, zaczynamy używać spolszczeń i nazywać zespoły włosowe „lokami” lub „loczkami”. Wiąże się to jednak z pewną pułapką. W polskim piśmiennictwie słowo „lok” i „loczek” są już zarezerwowane. Tym mianem określa się specyficzny zespół włosowy występujący u jagniąt smuszkowych. Niektórzy autorzy używają słowa „lok” również przy opisie charakterystycznej części kosmyka loczkowatego, zwanego również korkociągiem. Ma on tę właściwość, iż jego końcówki zakręcają się, tworząc formę na kształt loków, stąd zapewne to porównanie.
Staple. Drugim przykładem będzie angielski termin staple. Odnosi się on do wiązki/pasma włókien i jest używany w kontekście pomiarów związanych z procesami włókienniczymi. Zdarza się, że angielski staple używany jest do opisania zespołu włosowego, np. „A wool staple is a naturally formed cluster or lock of wool fibres” („wool staple jest naturalnym skupiskiem lub zespołem włosowym włókien wełny”). Często spotkamy go w anglojęzycznych opisach wełny, w zwrocie staple length, który odnosi się do „wysadności wełny”.
Angielski termin koresponduje z polskim słowem „stapel”. Oba są używane w odniesieniu do długości włókna (naturalnej lub uzyskanej w wyniku cięcia) w kontekście procesów włókienniczych. Jednak polskie słowo „stapel” nie oznacza zespołu włosowego. Nie spotkałam się, aby którykolwiek z polskich autorów użył tego terminu w takim znaczeniu. Dodam, że w tym celu przeszukałam setki publikacji.
Podsumowując, szukając literatury o zespołach włosowych w języku angielskim mamy do dyspozycji: lock lub staple. Jeżeli natomiast chcemy skorzystać z polskiego dorobku, szukajmy „zespołów włosowych” lub ich specyficznych form – „słupka”, „półsłupka”, „kosmyka”, „loka” („loczka”).
Podziękowania
Dziękuję Maksymilianowi Perzyńskiemu za długie dyskusje na temat zespołów włosowych, a także za uwagi i sugestie do niniejszego tekstu.
Dziękuję również Mateuszowi Chorzępie za zorganizowanie konsultacji językowych z osobami związanymi z wełną, dla których język angielski jest językiem ojczystym.
Bibliografia
- Doberczak, A. (1954). Wełnoznawstwo. Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
- Frenkel, S. (1956). Poradnik brakarza wełny krajowej. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego.
- Niżnikowski, R. (1994). Chów owiec. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
- Perzyński, M. (b.d.). [Manuskrypt monografii].
- Prawocheński, R. (1937). Hodowla owiec. T. 1, Pokrój, bonitacja, wełnoznawstwo, pochodzenie i rasy owiec. Warszawa: Towarzystwo Oświaty Rolniczej; Księgarnia Rolnicza.
- Skoczylas, A. (1978). Biologia owczego runa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
- Staniszkis, O. (1971). Produkcja i przetwarzanie wełny. W: A. Domański (red.), Zarys produkcji owczarskiej (s. 137–160). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
- Śliwa, Z. (1957). Hodowla owiec. Łódź; Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
- Tołkanowicz, J. (1985). Chów owiec w gospodarstwie specjalistycznym (wyd. 2 popr. i uzup.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
