Wełna
Wełna od podstaw
Wełnę owczą pozyskujemy od owiec podczas strzyży (strzyżenia owiec) – to fakt powszechnie znany. Gdy jednak zagłębiamy się w świat obróbki wełny – jej prania, gręplowania, czesania i przędzenia – naturalnie pojawia się potrzeba wiedzy wykraczającej poza podstawowe, codzienne informacje. Przestają nam wystarczać ogólniki; rodzi się głód wiedzy.
Można go zaspokajać poprzez praktykę pracy z wełną, udział w warsztatach, eksperymentowanie, podglądanie sprawdzonych metod oraz wypracowywanie własnych rozwiązań. Aby móc o tym doświadczeniu opowiadać, potrzebny jest jednak odpowiedni język – terminologia wełniana. Warto ją poznać, by poszerzać swoje horyzonty i precyzyjniej opisywać procesy, z którymi mamy do czynienia. Odpowiedzi na pytania dotyczące wełny znajdziemy w publikacjach z zakresu zootechniki i włókiennictwa, a także w wełnoznawstwie — dziedzinie czerpiącej z dorobku obu tych obszarów wiedzy.
Poniżej przedstawiam najważniejsze ustalenia dotyczące wełny. Posługuję się fachowym słownictwem i zachęcam Was do jego poznania oraz do samodzielnego eksplorowania wełnianego piśmiennictwa.
Czym jest wełna?
Pojęcie wełny odnosi się do włosów owcy, czyli włókien, które posiadają jednocześnie dwie zasadnicze cechy. Po pierwsze – pozwalają się samodzielnie uprząść, bez konieczności dodawania innych włókien. Po drugie – wykazują zdolność spilśniania, czyli filcowania. To właśnie te właściwości czynią wełnę doskonałym surowcem tekstylnym.
Warto jednak pamiętać, że nie każdy włos porastający owcę jest wełną. Ogół włosów tworzy okrywę włosową, która dzieli się na okrywę wełnistą (wełnę) oraz okrywę szerstną (sierść). Okrywa wełnista obejmuje włókna porastające większą część ciała owcy, m.in. tułów, łopatki i klatkę piersiową. Natomiast okrywa szerstna to włosy rosnące na głowie, dolnych odcinkach kończyn, a niekiedy również na ogonie.
Teraz już wiecie, skąd w literaturze fachowej bierze się stwierdzenie, że wełna owcza jest okrywą wełnistą owiec.
Czym jest polska wełna?
Spotkałam się kiedyś z opinią, że nie istnieje takie pojęcie jak polska wełna. A jednak — istnieje. W okresie, gdy krajowy przemysł wełniany funkcjonował na najwyższych obrotach, obowiązywały normy precyzyjnie odnoszące się do wełny. Norma PN-84/P-80053 klasyfikowała wełnę m.in. według kraju pochodzenia.
W odniesieniu do wełny pozyskiwanej w Polsce twórcy normy wprowadzili pojęcie wełny krajowej. Decydujące znaczenie miało nie pochodzenie rasy owcy, lecz kraj, w którym następował odrost wełny po ostatniej strzyży.
Wełną krajową jest zatem zarówno wełna pozyskiwana od rodzimych ras owiec, takich jak wrzosówka czy świniarka, jak i od ras importowanych, na przykład ile de france — o ile zwierzę było utrzymywane w Polsce od momentu ostatniej strzyży (zob. też Polska wełna – nasza definicja).
Wełna jednolita i mieszana
Nie każda owca wytwarza taką samą wełnę. Przekonacie się o tym zaglądając na stronę z rasami owiec i ich wełną. Część ras owiec charakteryzuje się wełną jednolitą, inne natomiast – mieszaną. Aby zrozumieć ten podział, konieczne jest odwołanie się do anatomicznych typów włókien.
W wełnie owcy wyróżnia się trzy zasadnicze typy włókien: (1) puchowe, (2) przejściowe oraz (3) rdzeniowe. Włókna puchowe są najcieńsze, pozbawione rdzenia i najbardziej pożądane jako materiał włókienniczy. Włókna przejściowe są grubsze, mogą nie posiadać rdzenia lub mieć rdzeń wąski, ciągły lub przerywany. Włókna rdzeniowe są najgrubsze i zawierają rdzeń. Pojęcie samego rdzenia oraz szczegółowe informacje na temat każdego z wymienionych typów włókien przedstawiam we wpisie Włókna wełny owczej.
W wełnie mogą występować również kempy, czyli włókna martwe. Są one szczególnie kłopotliwe w obróbce, jako że nie dają się prząść, a sama struktura włókna jest krucha i podatna na zrywanie.
Wełna jednolita, zgodnie z nazwą składa się zasadniczo z jednego typu włókna – puchowego. Jest charakterystyczna dla takich ras owiec, jak np. merynosy, olkuska, kamieniecka, pomorska, wielkopolska, kołudzka.
Wełna mieszana zawiera natomiast różne typy włókien, rdzeniowe i bezrdzeniowe. Jest charakterystyczna dla takich ras owiec, jak np. cakiel podhalański, polska owca górska, romanowska czy wrzosówka.
Zarówno w wełnie jednolitej, jak i mieszanej możemy spotkać wspomniane kempy, co jest zjawiskiem naturalnym. W hodowli owiec ukierunkowanej na użytkowość wełnistą dąży się jednak do uzyskania wełny o możliwie jak najmniejszej ich liczbie.
Znając cechy danej wełny lepiej rozumiemy jej możliwości i ograniczenia.
Cechy wełny
Najważniejsze cechy wełny to: grubość, długość, wysadność, karbikowatość, barwa, połysk, wydajność pralnicza (rendement). W dalszej części wyjaśniam te pojęcia.
Grubość
Grubość określa średnicę włókien i jest podawana w mikronach [μm].
1 mikron [μm] = 0,000001 m
Im mniejsza liczba mikronów, tym cieńsza jest wełna. Wśród owiec chowanych w Polsce najcieńszą wełną charakteryzują się merynosy (22–26 μm): merynos polski, merynos polski barwny oraz merynos polski starego typu.
Na podstawie grubości wełna zaliczana jest do określonej klasy grubości, czyli sortymentu. Dany sortyment oznacza z wykorzystaniem skali liczbowej (np. 80, 70, 64, 62, 60) lub literowej (np. AAA, AA, A, AB, B) Istnieją odrębne klasy grubości dla wełny jednolitej oraz mieszanej. Jeżeli wełna jednolita jest bardzo nierównomierna, a więc włókna cechuje różna grubość, zalicza się ją do niższego sortymentu (np. zamiast A do AB).
Warto wiedzieć, że grubość można również obliczać w bardziej złożony sposób, z uwzględnieniem masy i długości włókien. W publikacjach wełnoznawczych można więc spotkać inne jednostki grubości, takie jak: numer metryczny (Nmw), titr (T) czy greks (gx).
Długość / Wysadność
Długość wełny mierzy się przed lub po jej zestrzyżeniu, a wynik podaje się w centymetrach [cm].
Jeśli chodzi o pomiar po strzyży, istnieją dwie główne miary długości włókna wełny: (1) naturalna i (2) rzeczywista. Długość naturalna odnosi się do włókna niewyprostowanego. Natomiast długość rzeczywistą ustala się, mierząc włókno wyprostowane, ale nie rozciągnięte.
Dla zastosowań tekstylnych najczęściej posługujemy się długością rzeczywistą. Włókna wełny osiągają długość od 4 do 40 cm.
Inną miarą długości jest wysadność, inaczej wysokość wełny lub jej głębokość.
Mierzy się ją bezpośrednio na owcy i określa długość naturalnie układających się zespołów włosowych (słupków, półsłupków lub kosmyków). W przemyśle włókienniczym to bardzo ważny parametr i wiąże się z nim tzw. klasa długości wełny. Pozwala ona ocenić, czy wełna nadaje się do obróbki w określonym systemie przędzenia.
Karbikowatość
Karbikowatość włókna to jego rytmiczne odchylanie od własnej osi.
Liczba karbików może w sposób pośredni ujawnić grubość wełny. Istnieje w tym temacie zależność. Im większa jest liczba karbików na 1 cm, tym większe prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z cienką wełną. Na przykład wełny o cienkim sortymencie A mają najczęściej 7-10 karbików/1 cm, a wełny grubsze, z sortymentu CD – zaledwie 1-2 karbiki/1 cm.
Na rysunku przedstawiono trzy włókna o różnych kształtach karbików. Stanowią one przykład trzech typów karbikowatości: (1) normalnej, (2) płaskiej oraz (3) wysokiej.
Aby określić, z jakim typem karbikowatości mamy do czynienia, potrzebne są dwa parametry. Po pierwsze — wysokość karbiku, oznaczona literą h. Po drugie — długość cięciwy łuku karbiku włókna wełny, oznaczona jako a.
Jeżeli wysokość h jest mniejsza niż połowa długości odcinka a, mamy do czynienia z karbikowatością płaską. Jeżeli wysokość h jest równa połowie długości odcinka a, wówczas włókno wełny wykazuje karbikowatość normalną. Jeżeli natomiast wysokość h jest większa niż połowa długości a, włókno charakteryzuje się karbikowatością wysoką.
Jeżeli karbiki są nadmiernie wysokie mówimy o markowaniu. Natomiast przy nieregularnym pętelkowatym kształcie karbików mówimy o tzw. znitkowaniu.
Barwa
O barwie decyduje umaszczenie owcy. Wyróżniamy wełnę o barwie jednolitej i wełnę kolorową.
Za wełnę o jednolitej barwie uznaje się wełnę, w której większość włókien (97% masy runa) stanowią włókna o tej samej barwie. Najczęściej jest ona biała lub kremowa, dlatego niektórzy autorzy utożsamiają wełnę jednolitą z wełną w jasnym kolorze.
Jasna wełna jest najbardziej ceniona w przemyśle tekstylnym ze względu na możliwość łatwego farbowania. W tej grupie wyróżnia się wełnę: (1) śnieżnobiałą, (2) białą, (3) stalowobiałą, (4) kremowobiałą oraz (5) kremową.
Wśród innych kolorów spotyka się m.in. wełnę: (1) siwą, (2) brunatną i (3) czarną.
Połysk
Połysk określa sposób w jaki włókno wełny odbija światło.
Wyróżniamy następujące typy połysku: (1) lustrowy czyli jedwabisty (np. linkoln), (2) półlustrowy inaczej lśniący (np. polskie owce długowełniste), (3) srebrzysty czyli normalny lub szlachetny (np. u merynosów i ich mieszańców), (4) kredowy (np. krótkowełniste rasy mięsne).
Brak połysku może świadczyć o słabej kondycji owcy, z którą może wiązać się słabsza, gorszej jakości wełna.
Wydajność pralnicza
Wydajność pralnicza to inaczej rendement (czyt. randamą). Określa procentowy stosunek masy wełny czystej (wypranej i odtłuszczonej) do masy wełny potnej (po strzyży). We wzorze uwzględnia się również wilgotność powietrza, a także niewielką ilość tłuszczu, jaki powinien pozostać w pranej wełnie.
Rendement wełny od polskich merynosów jest niski i wynosi ok. 40–45%. To wynika z dużej zawartości tłuszczopotou w wełnie merynosowej. Wyższą wydajność mają wełny grubsze i mieszane, gdzie ilość tłuszczopotu w masie wełnistej jest dużo mniejsza.
Bibliografia
- Doberczak, Andrzej. 1954. Wełnoznawstwo. Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
- Drozdowski, A., Pigłosiewicz, A. i Staniszkis, O. (1980). Poradnik owczarski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
- Frenkel, S. (1956). Poradnik brakarza wełny krajowej. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego.
- Grycewicz, H., i O. Staniszkis. 1959. Wełna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
- Perzyński, M. (b.d.). [nieopublikowany manuskrypt monografii].
- Szczepański, W., Czarniawska-Zając, S. i Milewski, S. (2001). Hodowla i użytkowanie owiec: przewodnik do ćwiczeń. Olsztyn : Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.